Sporen van Vroeger: Antwerpen – Rooseveltplaats 1983

In 1983 stond er iemand op de Rooseveltplaats en fotografeerde daar een PCC tram. 43 jaar later wandelde ik dezelfde route. Langs Halte Opera met de Antwerpse tram lijn 1 om dezelfde foto op dezelfde plek te gaan nemen.
Dit is de eerste editie van Sporen naar Vroeger. Een serie waar ik, aan de hand van historische tram en rail foto’s, op zoek ga naar exact dezelfde plek anno nu.

Een plein met veel namen

De Franklin Rooseveltplaats in Antwerpen heeft een rijke naamgeschiedenis die ver teruggaat. Het plein ligt op de plek waar vroeger de Kipdorppoort stond, onderdeel van de 16de-eeuwse stadsmuren die in 1860 werden afgebroken. Aanvankelijk heette het de Victorieplaats, naar de overwinning van de Antwerpenaren op de Franse hertog van Anjou — een episode die bekendstaat als de Franse Furie. In 1868 werd de naam veranderd in Gemeenteplaats, naar diezelfde strijdbare Antwerpenaars. Pas na de Tweede Wereldoorlog kreeg het plein de naam die het vandaag nog draagt. De onlangs overleden Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt werd geëerd met een hernoeming van het plein tot Rooseveltplaats.

Vier namen in nog geen honderd jaar. Elk daarvan vertelt iets over de tijd waarin het plein leefde. Dat vond ik al fascinerend voordat ik er ook maar één stap had gezet.

Het hart van het Antwerpse openbaar vervoer

Wie de Rooseveltplaats kent, kent haar vooral als een groot, wat rommelig verkeersknooppunt aan de rand van de binnenstad — druk, lawaaierig, omringd door bussen die in alle richtingen vertrekken. Maar die functie heeft het plein al heel lang. Na 1934 kregen steeds meer streektrams van de NMVB hier hun eindhalte. Decennialang functioneerde het plein als het absolute knooppunt voor stads- en streekbuslijnen in Antwerpen, met 28 perrons bediend door bussen in alle richtingen, naast diverse tramlijnen.

Dat maakt de Rooseveltplaats voor mij ook zo’n intrigerende locatie voor Sporen van Vroeger. Het is geen pittoreske zijstraat of vergeten industriehoek — het is een plein dat altijd midden in de stad heeft gestaan, altijd in beweging is geweest, en toch telkens anders is gaan uitzien. De vraag is: wat is er precies veranderd, en wat is er gebleven?

De PCC: een icoon op stadslijnen

De archieffoto die ik voor dit episode gebruik dateert uit 1983 en toont een PCC-tram op de Rooseveltplaats. De PCC is misschien wel het meest geliefde tramtype in de geschiedenis van Antwerpen — en terecht. Tussen 1960 en 1975 schafte de stad maar liefst 166 vierassige PCC-cars aan bij La Brugeoise et Nivelles in Brugge en ACEC in Charleroi, verdeeld over vijf orders. Ze vervingen de laatste oude trams volledig en domineerden het Antwerpse tramnet decennialang.

In 1983 — het jaar van de foto — reden die PCC’s in de karakteristieke rood-witte kleurstelling van de MIVA, de toenmalige Maatschappij voor Intercommunaal Vervoer te Antwerpen. PCC 7001 reed bijvoorbeeld van 1960 tot 1983 rond in een crèmekleur, en stapte in 1983 over op het rood-wit van de MIVA. Het is dus precies het jaar van de transitie — de foto vangt een moment waarop de stad er visueel anders uit begon te zien.

Intussen zijn de PCC’s definitief verleden tijd. Sinds 30 april 2026 zijn de PCC-trams uit dienst. Een tijdperk is afgesloten. Dat maakt de foto uit 1983 nóg waardevoller: het is een beeld van een tram die nu écht niet meer bestaat.

Op zoek naar de exacte plek

Het lastige aan reprofotografie op een plein als de Rooseveltplaats is dat zo’n locatie voortdurend is heringericht. Vanaf juni 2017 startten grootschalige werken op de Rooseveltplaats als onderdeel van het Noorderlijn-project. Na afloop werden het aantal busperrons teruggebracht van 28 naar 12, en kreeg het plein nieuwe tramverbindingen door de aanleg van tramsporen op het noordelijke deel van de Leien.

Dat betekent concreet: de tramsporen liggen vandaag niet meer op dezelfde plek als in 1983. De gebouwen in de achtergrond zijn mijn houvast. Met de archieffoto in de hand — letterlijk, zoals ik het ook deed bij mijn eerste aflevering in Kruiningen-Yerseke — loop ik over het plein en zoek ik naar de rooilijnen, de gevels, de hoeken die niet veranderd zijn. Dat detectivewerk, dat langzame herkennen, is precies wat dit soort reprofotografie zo boeiend maakt.

Wat de camera vastlegt, wat de stad vergeet

Er is iets merkwaardigs aan een foto van meer dan veertig jaar oud. De mensen op de achtergrond zijn al lang weg. De tram bestaat niet meer. Het plein heet al jaren anders dan het nóg eerder heette. En toch: de gevelstenen staan er nog. De bocht van de straat is dezelfde. Antwerpen heeft een manier om zijn verleden in zijn steen te bewaren, ook als alles er rondomheen verandert.

Dat is waar Sporen van Vroeger over gaat. Niet over nostalgie, niet over vroeger was alles beter — maar over het gesprek tussen twee momenten in de tijd. Een foto uit 1983, en ik die er nu sta. De PCC die er ooit reed, en de Urbos die er vandaag voorbij zoeft. Hetzelfde plein, een ander verhaal.

En dat verhaal wil ik jullie laten zien. Onderstaande video geeft een korte impressie van de zoektocht naar deze plek. Ga mee op avontuur in de stad Antwerpen.

Ontdek de Antwerpse Tram in je mailbox!

⬅️ Ontvang dit gratis ebook
Antwerpen ontdekken met de tram
inclusief tramplattegrond mei 2026.

📩 Direct in je mailbox!